Rehber yazısı
Yas süreci ve evreleri: kayıptan sonra neler yaşanır?
Yas bir hastalık değil, kayba verilen doğal bir tepkidir. Yas sürecinde sık yaşanan duyguları, kendinize nasıl destek olabileceğinizi ve ne zaman yardım aramanız gerektiğini anlattık.
Güncelleme: · 3 dk okuma
İçindekiler
Bir yakını kaybetmek insanın yaşayabileceği en zor deneyimlerden biridir. NHS, yası bir kayba verilen tamamen doğal bir tepki olarak tanımlıyor. Yas bir hastalık değildir. Herkes kendi yolunda ve kendi hızında yaşar.
Yas yalnızca ölümle gelmez. Ayrılık, işini kaybetmek, sağlığını kaybetmek ya da bir göç de yas yaşatabilir.
Kayıptan sonra kendinize zarar verme düşünceleriniz olursa 112'yi arayın.
Yasın beş evresi
"Yasın beş evresi" olarak bilinen model, psikiyatrist Elisabeth Kübler-Ross'un 1969'da yayımlanan On Death and Dying kitabından gelir. Model ilk olarak ölümcül hastalığı olan kişilerle yapılan görüşmelere dayanıyordu. NHS de yas sürecinde yaşanabilecek duyguları bu beş başlıkta topluyor:
- İnkâr: Şok, inanamama, panik ya da kafa karışıklığı
- Öfke: Kendini ya da başkalarını suçlamak
- Çöküntü: Yorgunluk, umutsuzluk ya da çaresizlik
- Pazarlık: "Keşke daha fazlasını yapsaydım" gibi düşünceler
- Kabul: Kaybı kabullenmek ve hayata yeniden yönelmek
Bu duygular herkeste aynı sırayla gelmez. Bazıları hiç yaşanmayabilir, bazıları tekrar tekrar dönebilir. Bir gün iyi hissedip ertesi gün yeniden çok kötü hissetmek olağandır.
Evreler gerçekten sırayla mı yaşanır?
Hayır. Kübler-Ross'un kendisi de sonraki yazılarında hastalarının çoğunun iki üç evreyi aynı anda yaşadığını ve evrelerin her zaman aynı sırayla gelmediğini yazdı. Araştırmacılar, insanların bu beş evreden sırayla geçtiğine dair kanıt bulunmadığını belirtiyor.
Bu önemli, çünkü modeli bir kontrol listesi gibi okumak insanı yanıltabilir. "Hâlâ öfkeliyim, demek ki doğru yas tutamıyorum" diye düşünmeniz gerekmez. Evreler yasta sık görülen duyguları adlandırmaya yarar. Yasın nasıl yaşanması gerektiğini belirlemez.
Bedende yas
Yas bedende de hissedilir. NHS'e göre şok ve uyuşmuşluk ilk tepkiler arasındadır. Yoğun üzüntü, sık ağlama, yorgunluk ve bitkinlik de sık görülür. Uyku ve iştah değişebilir.
Yasla nasıl baş edilir?
NHS şunları öneriyor:
- Duygularınızı bir arkadaşınızla, ailenizden biriyle ya da bir sağlık çalışanıyla konuşun.
- Hareket etmeye ve düzenli beslenmeye çalışın.
- Benzer bir kayıp yaşamış kişilerle konuşmak iyi gelebilir.
- Alkol, sigara, kumar ya da madde ile baş etmeye çalışmayın.
- Kendinizi yalnızlaştırmamaya çalışın.
Bunlara ek olarak:
- Önemli kararları mümkünse bir süre erteleyin.
- Yıldönümleri ve bayramlar gibi zor günler için önceden plan yapın.
- Kaybettiğiniz kişiyi anmanın size uygun bir yolunu bulun.
Yas ile depresyon farkı
Yas ve depresyon bazı ortak belirtiler taşıyabilir. NHS'e göre intihar düşünceleri ve psikoz belirtileri yasta seyrek görülür. Depresyon belirtilerini ayrı bir yazıda anlattık.
Ne zaman yardım aramalı?
NHS şu durumlarda bir hekime görünmeyi öneriyor:
- Çökkün ruh hali 2 haftadan uzun sürüyorsa
- Stres ve kaygıyla baş edemiyorsanız
- Uzamış yas bozukluğundan şüpheleniyorsanız
Uzamış yas bozukluğunda yas beklenenden çok uzun sürer ve günlük hayatı ciddi biçimde zorlaştırır. Bunu bir uzman değerlendirir.
Yas danışmanlığı ya da bireysel terapi, kaybı konuşmak için güvenli bir yer sağlar. Bireysel terapi nedir yazısında bu görüşmelerin nasıl geçtiğini anlattık. Kaybın ani ya da travmatik olduğu durumlarda EMDR gibi travma odaklı yöntemler de gündeme gelebilir.
Çocuklarda yas
Çocuklar da yas yaşar ama bunu yetişkinlerden farklı gösterebilir. NHS, ölüm ya da zorbalık gibi zor yaşam olaylarıyla baş etmekte zorlanan çocuk ve gençler için ruh sağlığı desteği sunulduğunu yazıyor. Çocuğunuzla kayıp hakkında yaşına uygun ve dürüst bir dille konuşun. Endişeleriniz varsa çocuğumu ne zaman psikoloğa götürmeliyim yazısına bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Yas ne kadar sürer?
Yasın belirli bir süresi yoktur. Kişiden kişiye değişir. Zamanla acının yoğunluğu değişse de kaybettiğiniz kişiyi özlemeniz sürebilir.
Yas sürecinde psikoloğa gitmek gerekir mi?
Herkesin profesyonel desteğe ihtiyacı olmaz. Ama zorlanıyorsanız, konuşacak kimseniz yoksa ya da günlük hayatınız aksıyorsa destek almak iyi gelebilir.
Yas nasıl atlatılır?
Yasın "atlatılması" gereken bir sınavı yoktur. Zamanla acının yoğunluğu değişir ve kayıpla birlikte yaşamayı öğrenirsiniz. Duygularınızı biriyle konuşmak, düzenli beslenip hareket etmek ve zorlandığınızda destek istemek bu süreçte yardımcı olur.
Son olarak
Yas, sevginin ve bağın bir yansımasıdır. Acele etmeden yaşanır. Zorlandığınızda destek istemek bir zayıflık değildir. Ankara'da bireysel görüşme yapan psikologları bireysel terapi sayfasında bulabilirsiniz.
Kaynaklar
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı veya tedavi yerine geçmez. Acil durumda 112'yi arayın.
Ankara'da psikolog arıyorsanız
Unvanı belgeyle doğrulanmış psikologlara ilçe ve uzmanlık alanına göre bakın.