Obsesif kompulsif bozukluk (OKB) nedir? Belirtileri ve türleri

Obsesif kompulsif bozukluk (OKB), kişinin tekrar tekrar gelen istenmeyen düşünceler yaşadığı ve bu düşüncelerin yarattığı sıkıntıyı yatıştırmak için belirli davranışları tekrarladığı bir ruh sağlığı sorunudur. NHS bunu obsesif düşünceler ve kompulsif davranışlar olarak iki parçada tanımlıyor.

Bu yazı tanı koymaz. Kendinize zarar verme düşünceniz varsa 112'yi arayın.

Obsesyon nedir?

NHS'in tanımıyla obsesyon, zihne tekrar tekrar giren istenmeyen ve rahatsız edici bir düşünce, görüntü ya da dürtüdür. Kişi bu düşünceyi istemez, çoğu zaman mantıksız bulur ama zihninden atamaz.

Kompulsiyon nedir?

Kompulsiyon, obsesyonun yarattığı rahatsızlığı geçici olarak azaltmak için yapılması gerektiği hissedilen tekrarlayan bir davranış ya da zihinsel eylemdir. Rahatlama kısa sürer ve düşünce geri gelir. Böylece bir döngü oluşur.

OKB belirtileri ve türleri

NHS'e göre sık görülen obsesyonlar şunlar:

• Kasıtlı olarak kendine ya da başkalarına zarar verme korkusu
• Yanlışlıkla kendine ya da başkalarına zarar verme korkusu
• Hastalık, mikrop ya da hoş olmayan bir maddeyle kirlenme korkusu
• Simetri ve düzen ihtiyacı

Sık görülen kompulsiyonlar ise şunlar:

• Temizlik ve el yıkama
• Kapının kilitli ya da ocağın kapalı olduğunu tekrar tekrar kontrol etme
• Sayma, sıralama ve düzenleme
• Biriktirme
• Sürekli güvence isteme
• İçinden belirli kelimeleri tekrarlama ya da takıntılı düşünceyi "etkisizleştirmek" için başka düşünceler düşünme
• Takıntıyı tetikleyebilecek yerlerden ve durumlardan kaçınma

Bu yüzden OKB'den söz edilirken çoğu zaman "temizlik OKB'si", "kontrol OKB'si" gibi ifadeler kullanılır. Bunlar resmi alt türler değil, en sık görülen biçimlerin günlük dildeki adlarıdır.

NHS'in verdiği bir örnek: Evine hırsız girmesinden korkan biri, kapıları ve pencereleri defalarca kontrol etmek zorunda hissedebilir.

NHS, doğum sonrası dönemde bazı annelerin bebeğe zarar verme düşünceleri ya da biberonları sterilize etme konusunda aşırı endişe yaşayabileceğini de yazıyor. Bu düşünceler kişinin isteği değildir ve çoğu zaman ona büyük sıkıntı verir.

Yanlış bilinenler

• "Ben de biraz OKB'yim." Düzenli olmayı sevmek OKB değildir. OKB'de düşünceler istenmez, sıkıntı verir ve zaman alır.
• "OKB delilik demek." NHS açıkça söylüyor: OKB diğerleri gibi bir sağlık sorunudur. Utanılacak bir şey yoktur.
• "Sadece temizlikle ilgili." OKB kontrol etme, sayma, sıralama ve zihinsel tekrarlar gibi pek çok biçimde görülebilir.

Kimlerde görülür?

NHS'e göre OKB kadınları, erkekleri ve çocukları etkileyebilir. Belirtiler 6 yaş gibi erken bir dönemde başlayabilir, ama çoğunlukla ergenlik ve genç yetişkinlik döneminde başlar.

Çocuğunuzda benzer belirtiler görüyorsanız çocuğumu ne zaman psikoloğa götürmeliyim yazısı yol gösterebilir.

Ne zaman destek aramalı?

NHS'in önerisi açık: Bu düşünceler tekrar tekrar geliyor ve günlük hayatınızı etkiliyorsa bir hekimle konuşun.

Şu durumlar da işaret olabilir:

• Kompulsiyonlar günde uzun zaman alıyorsa
• İşe ya da okula geç kalıyorsanız
• Yakınlarınızdan da bu davranışlara katılmalarını istiyorsanız
• Bazı yerlerden ya da nesnelerden kaçınmaya başladıysanız

Hangi destekler var?

NHS, OKB için iki ana yolu sayıyor:

• Bilişsel davranışçı terapi (BDT): Korkularınızla ve obsesif düşüncelerinizle yüzleşmenize yardım eder. OKB'de genellikle maruz bırakma ve tepki önleme denen bir yöntem kullanılır. Kişi, terapistle birlikte ve adım adım kaygı veren durumla karşılaşır ama kompulsiyonu yapmaz. Amaç, kompulsiyon olmadan da kaygıyla baş edilebildiğini deneyimlemektir.
• İlaç tedavisi: Karar psikiyatriste aittir.

NHS'e göre BDT'nin etkisi çoğu zaman oldukça çabuk görülür. İlaç tedavisinde ise etkinin fark edilmesi 12 haftayı bulabilir.

BDT'nin genel yapısını bilişsel davranışçı terapi nedir yazısında anlattık. Tanıyı hekim koyar. Randevu öncesinde psikoloğa hekim yönlendirmesi gerekip gerekmediğini sorun.

Yakınınızda OKB varsa

• Kompulsiyonlara katılmamaya çalışın ama bunu tartışarak değil, sakin bir dille yapın.
• Sık sık güvence istiyorsa, bu isteklere nasıl yanıt vereceğinizi terapistle birlikte konuşun.
• Onu destek almaya teşvik edin.

Sık sorulan sorular

OKB kendiliğinden geçer mi?

Düşünceler günlük hayatınızı etkiliyorsa beklemek yerine bir uzmanla konuşmak daha iyidir.

OKB'si olan biri düşüncelerini gerçekleştirir mi?

OKB'deki düşünceler kişinin istediği şeyler değildir ve ona sıkıntı verir. Endişeniz varsa bunu bir uzmanla konuşun.

OKB tedavisinde ilaç şart mı?

Hayır. NHS, konuşma terapisini ve ilacı ayrı seçenekler olarak sayıyor. Hangisinin uygun olduğuna hekimle birlikte karar verilir.

Son olarak

OKB utanılacak bir durum değildir ve üzerinde çalışılabilir. Düşünceler ve tekrarlar hayatınızı zorluyorsa destek almak için beklemeyin. Ankara'da kaygıyla ilgili konularda çalışan psikologları kaygı ve panik sayfasında bulabilirsiniz.

Kaynaklar

• NHS: Obsessive compulsive disorder (İngilizce)
• NHS: Symptoms of OCD (İngilizce)
• NHS: Cognitive behavioural therapy (İngilizce)